Göreme Açık Hava Müzesi girişinde meydana gelen peribacası çökmesi ve üç kişinin hayatını kaybetmesi, Kapadokya’nın doğal ve kültürel mirasının korunmasına ilişkin tartışmaları yeniden gündeme taşıdı. Olayın ardından riskli peribacalarının yıkım çalışmalarına başlanırken, gözler 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nu uygulamakla yükümlü Kapadokya Alan Başkanlığı’nın sorumluluklarına çevrildi. Peki, dünyanın en önemli doğal ve kültürel miras alanlarından biri olan Kapadokya’da tahribat neden önlenemiyor?

ÜRGÜP’ÜN TARİHİ DERELER TÜNELİ GÜN YÜZÜNE ÇIKIYOR
ÜRGÜP’ÜN TARİHİ DERELER TÜNELİ GÜN YÜZÜNE ÇIKIYOR
İçeriği Görüntüle

Peribacalarının yıkılmasında ihmal ve güvenlik sorunu

Göreme Açık Hava Müzesi girişinde yaşanan ve üç kişinin hayatını kaybetmesiyle sonuçlanan peribacası çökmesi, bölgedeki güvenlik önlemlerinin yeterliliğini sorgulatıyor.

Olaydan yaklaşık bir hafta önce aynı güzergâhtan geçtiğimde dikkatimi çeken en önemli eksiklik, hasarlı peribacalarının çevresinde herhangi bir güvenlik şeridinin bulunmamasıydı. Ayrıca müze girişini ve ziyaretçilerin izlemesi gereken güzergâhı gösteren yönlendirme levhaları da yoktu.

Bölgede dolaşan turistlerin, merak ettikleri için hasarlı peribacalarının içindeki kaya mekânlara girdiklerine tanık oldum. Aralarında misafirlerimin de bulunduğu ziyaretçileri, yarısı çökmüş ve derin çatlakları bulunan bu kaya oluşumlarının içine girmemeleri konusunda uyararak bölgeden uzaklaştırdım.

Alanın büyüklüğü nedeniyle uzakta kalan otopark görevlisi dışında ziyaretçileri yönlendiren veya uyaran herhangi bir yetkiliye rastlamadım. Ne tehlikeli alanlara yaklaşılmaması gerektiğini belirten uyarılar ne de müzeye ulaşımı kolaylaştıracak yönlendirmeler vardı. Yaklaşık bir hafta sonra yaşanan facia, bu eksikliklerin ne kadar ciddi sonuçlar doğurabileceğini acı biçimde ortaya koydu.

Öte yandan, Göreme Açık Hava Müzesi çevresinde 2022 yılında açılan yeni yol da uzun süredir tartışma konusu. Eski yolun üzerinden geçen otobüs ve araçların oluşturduğu titreşimlerin, yakınındaki kaya kiliseleri ve peribacalarına zarar verebileceği 1990 yılından bu yana gündeme getiriliyordu.

Buna rağmen bölge sakinlerinin ve Kapadokya'nın doğal dokusuna duyarlı vatandaşların itirazları yeterince dikkate alınmadan, müzenin karşı yamacında daha geniş bir yol açıldı. Yol çalışması öncesinde yer altındaki jeolojik oluşumların ve tarihî dokunun nasıl etkileneceğine ilişkin yeterli inceleme ve koruma önlemlerinin değerlendirilip değerlendirilmediği de sorgulanmalı.

Kapadokya’da koruma kanunları uygulanıyor mu?

Kapadokya’da yaşanan tahribatın temelinde yalnızca doğal aşınma ve jeolojik süreçler bulunmuyor. Bölgenin tarihî ve doğal dokusuna uygun olmayan yapılaşmalar, yetersiz denetimler ve koruma kararlarının uygulanmasındaki sorunlar da önemli bir yer tutuyor.

Bölgeyi geçmişten beri tanıyan ve yıllar sonra yeniden ziyaret ettiğinde karşılaştığı değişimden hayal kırıklığına uğrayan vatandaşların gözlemleri de bu dönüşümün boyutlarını ortaya koyuyor.

Elbette 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu'nun eksiklikleri bulunabilir. Ancak bu kanun, ülkemizin tarihî, doğal ve kültürel mirasının korunması açısından son derece önemli bir hukuki altyapı sunuyor. Geçmişte, merhum Prof. Dr. Emre Madran'ın da katkılarıyla ve

Mimarlar Odası'nın görevlendirmesiyle koruma mevzuatı üzerine çeşitli konferans ve söyleşiler gerçekleştirmiş mimarlar olarak, bu kanunun doğru uygulanmasının önemini biliyoruz.

Asıl sorun, mevcut mevzuatın neden etkili ve eşit biçimde uygulanamadığıdır.

Kapadokya nasıl korunabilir?

UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde yer alan Kapadokya'nın korunması için öncelikle bölgenin doğal, tarihî ve sosyal yapısını bir bütün olarak ele alan bir yönetim anlayışına ihtiyaç var.

Bu kapsamda atılması gereken adımlar şöyle sıralanabilir:

Bütüncül koruma ve yönetim: Bölgedeki yetki karmaşası giderilmeli, tarihî ve doğal dokunun korunması ortak bir planlama ve yönetim anlayışıyla sağlanmalıdır.

Kaçak yapılaşma ve tahribatın önlenmesi: Peribacalarını, kaya oluşumlarını ve bölgenin özgün siluetini tehdit eden kontrolsüz ve izinsiz yapılaşmalara kesinlikle izin verilmemelidir.

Sürdürülebilir turizm: Turizm faaliyetleri, bölgenin doğal ve kültürel kimliğini koruyacak uzun vadeli stratejiler doğrultusunda yürütülmelidir. Turizm gelirleri artırılırken yerel halkın yaşam alanları, tarım arazileri ve doğal çevre göz ardı edilmemelidir.

Yetki ve sorumlulukların netleştirilmesi: Belediyeler, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı gibi kurumlar arasında dağılmış imar, izin ve denetim süreçleri koordineli biçimde yürütülmelidir. Koruma kararlarının uygulanmasında yetki ve sorumluluklar açıkça belirlenmelidir.

Kapadokya Alan Başkanlığı’nın sorumluluğu ve uzman kadroların önemi

Kapadokya Alan Başkanlığı'nın koruma görevini yerine getirebilmesi için öncelikle alanında uzman, deneyimli, eğitimli ve kamu yararını gözeten kadrolarla güçlendirilmesi gerekiyor.

Günümüzde en önemli sorunlardan biri, koruma mevzuatının herkese eşit uygulanmadığı yönündeki eleştiriler. Mevcut kaya dokusunu koruyarak, yalnızca zorunlu ihtiyaçlara yönelik ve bilimsel restorasyon ilkelerine uygun projeler geliştirilmesi gerekirken, zaman zaman yatırımcı beklentilerini ön planda tutan uygulamaların tercih edildiği görülüyor.

Bölgenin doğal ve tarihî karakterine uygun olmayan projelerin hazırlanmasından onaylanmasına ve uygulanmasına kadar uzanan süreçte görev alan bütün kurum ve meslek mensuplarının sorumlulukları dikkatle değerlendirilmelidir.

Koruma anlayışı, yalnızca belirli bir kurumun görevi olarak görülmemelidir. Şehir plancıları, mimarlar, mühendisler ve diğer teknik uzmanların bilgi ve deneyimlerinden etkin biçimde yararlanılmalı; kamu kurumlarında ve yerel yönetimlerde görev alacak kişiler için mesleki yeterlilik ve uzmanlık kriterleri esas alınmalıdır.

Ülkemizde orman yangınları, depremler ve seller gibi doğal afetlerin can ve mal kayıplarına dönüşmesinde plansızlık, denetim eksikliği ve uzman görüşlerinin yeterince dikkate alınmaması da önemli sorunlar arasında yer alıyor. Benzer hataların doğal ve kültürel miras alanlarında tekrarlanmaması için bilimsel veriler ve kamu yararı temel alınmalıdır.

Kapadokya'nın korunması, yalnızca bugünün turizm gelirleri açısından değil, gelecek kuşaklara aktarılacak ortak mirasımız açısından da hayati önem taşıyor.

Özellikle 2019 yılından sonra bölgedeki koruma planlarının uygulanmasında ciddi sorunlar yaşandığı yönündeki eleştiriler dikkate alınmalı. Bu kapsamda geçmişte kapatılan Nevşehir Koruma Kurulu'nun yeniden oluşturulması ve önceki dönemde yürütülen titiz koruma çalışmalarının yeniden değerlendirilmesi gerektiğini düşünüyorum.

Koruma mekanizmalarının siyasi veya kişisel çıkarlar doğrultusunda değil, kamu yararı ve bilimsel ilkeler çerçevesinde işlemesi sağlanmalıdır.

Kapadokya’nın doğal ve kültürel dokusu bir bütündür

Kapadokya yalnızca yatırımcıların ve turizm işletmelerinin faaliyet gösterdiği bir bölge değildir. Aynı zamanda yerel halkın yaşadığı, kültürel değerlerin kuşaktan kuşağa aktarıldığı, tarımsal üretimin sürdüğü ve kendine özgü bir sosyal yaşamın bulunduğu önemli bir yaşam alanıdır.

Bu nedenle koruma politikalarının merkezinde yalnızca peribacaları ve tarihî yapılar değil, bölgenin bütün sosyal ve ekonomik yaşamı da yer almalıdır.

Kültürel mirasın korunması, öncelikle o mirası yaşatan insanların yaşam alanlarını ve geçim kaynaklarını korumakla başlar. Turizmin temel amacı da yerel halkın yaşam kalitesini yükseltirken doğal ve kültürel değerlerin sürdürülebilirliğini sağlamaktır.

Peribacaları, milyonlarca yıllık jeolojik süreçlerin sonucunda ortaya çıkmış, Kapadokya'yı dünyada benzersiz kılan oluşumlardır. Onları kaybettiğimizde yerine yenisini koymak mümkün değildir. Aynı şekilde, doğal ve kültürel dokunun tahrip edilmesi sonucunda yaşanan can kayıplarının da telafisi yoktur.

Üstelik bu kayıpların önüne geçmek için gerekli kanunlar ve kurumlar zaten mevcuttur. Sorun, bu kurumların yeterli uzman kadrolarla çalışıp çalışmadığı ve kendilerine verilen koruma görevlerini ne ölçüde yerine getirebildiğidir.

Pamukkale travertenleri çevresinde inşa edilen büyük otellerin, UNESCO'ya yapılan raporlamalar sonucunda 2002 yılı civarında yıkıldığı bilinmektedir. Ancak benzer bir koruma hassasiyetinin son yıllarda Kapadokya'da artan yapılaşmaya karşı gösterilip gösterilmediği sorgulanmalıdır.

Bölgenin ana siluetini bozan, doğal ve tarihî dokusuna zarar veren yol, konut ve otel projelerine hangi koruma planları doğrultusunda izin verildiği açıklığa kavuşturulmalıdır. Bu projelerde görev alan ekiplerin uzmanlıkları, eğitimleri ve koruma mevzuatını uygulama biçimleri de şeffaf biçimde değerlendirilmelidir.

Peribacalarının ve Kapadokya’nın özgün siluetinin yok edilmesine derhâl son verilmeli!

Kapadokya'da peribacalarının yıkılmasına, doğal oluşumların tahrip edilmesine ve bölgenin özgün kimliğini bozan uygulamalara artık son verilmelidir.

Koruma mevzuatına aykırı uygulamaları gerçekleştirenler kadar, bu uygulamalara izin veren ve gerekli denetimleri yapmayan sorumlular da hukuk çerçevesinde hesap vermelidir.

Yıllardır dile getirilen önemli bir gerçeği yeniden hatırlatmak gerekiyor: Deniz, kum ve güneş dünyanın pek çok yerinde bulunabilir. Ancak peribacaları, kaya kiliseleri, yer altı şehirleri ve geleneksel mimarinin bir arada bulunduğu Kapadokya gibi bir bölge dünyada son derece nadirdir.

Turistler Kapadokya'ya her yerde görebilecekleri betonarme otelleri, restoranları ve modern yapıları görmek için gelmiyor. Onları buraya çeken, bölgenin milyonlarca yılda oluşmuş doğal dokusu, tarihî mirası ve kendine özgü kültürel yaşamıdır.

Kapadokya'nın değerini oluşturan unsurları yok ederek turizmi geliştirdiğimizi düşünmek büyük bir yanılgıdır. Tam tersine, bölgenin özgün karakterini korumak, turizmin geleceğini de güvence altına alacaktır.

Ülkemizin en önemli doğal ve kültürel miras alanlarından biri olan Kapadokya'nın korunması için 2863 sayılı Kanun'un etkin biçimde uygulanması ve UNESCO'nun bölgenin fiziksel ve sosyal çevresiyle bir bütün olarak korunmasına ilişkin yaklaşımının esas alınması gerekiyor.

Aksi takdirde yalnızca peribacalarını ve tarihî dokuyu değil, insan hayatını ve gelecek kuşakların bu eşsiz mirastan yararlanma hakkını da kaybetme riskiyle karşı karşıya kalacağız.

Kapadokya hepimizin ortak mirasıdır. Bu mirası korumak, yalnızca bir kurumun değil, hepimizin sorumluluğudur.

Sıkça Sorulan Sorular

1. Peribacalarının Kapadokya için önemi nedir?

Peribacaları, Kapadokya'nın milyonlarca yıllık jeolojik oluşum sürecinin ürünü olan en özgün doğal miras unsurlarıdır. Bölgenin dünya çapında tanınmasını sağlayan temel simgeler arasında yer alırlar.

2. Kapadokya'nın korunması için hangi önlemler alınmalıdır?

Bütüncül koruma ve yönetim anlayışı benimsenmeli, kaçak yapılaşma ve doğal dokuya zarar veren uygulamalar önlenmeli, sürdürülebilir turizm politikaları hayata geçirilmelidir. Ayrıca denetim mekanizmaları uzman kadrolarla güçlendirilmelidir.

3. Kapadokya'da kontrolsüz yapılaşma ne gibi sonuçlara yol açıyor?

Kontrolsüz yapılaşma, bölgenin doğal ve tarihî dokusunu bozarak özgün siluetinin kaybolmasına neden oluyor. Aynı zamanda Kapadokya'nın turizm değerini ve gelecek kuşaklara aktarılması gereken kültürel mirasını tehdit ediyor.

Kaynak: EMSAL.COM –Yüksek Mimar Çiğdem Yılmaz

* 📩 İletişim: [[email protected]]


Bjk 2925 Copy2B J K 6749-1B J K 6748